Przemówienie Prezesa Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego Adama Terleckiego na I Ogólnoświatowej Konferencji "Armenia-Diaspora" w Erewaniu, wrzesień 1999 r.

Szanowne Panie i Panowie,

Z wielką radością delegacja polskich Ormian przyjechała na ogólno-ormiańskie forum. OTK zostało założone w Krakowie w 1990 roku. Jest to oficjalnie działająca organizacja społeczno-kulturalna zarejestrowana w Krakowie. Celem Towarzystwa jest integracja społeczności polskich Ormian oraz dokumentacja ich historii i kultury. Towarzystwo nawiązuje również kontakty z Armenią i z ormiańską diasporą poza jej granicami, aby pomoc polskim Ormianom utrzymać duchowy kontakt z resztą narodu. Obecnie OTK zrzesza 90 członków. Udział w działalności OTK jest możliwy również dla osób nie należących do Towarzystwa.

Działalność OTK jest finansowana ze składek członkowskich, dotacji i darowizn. Stałą formą działalności OTK są zebrania członków połączone z prezentacją referatów o tematyce związanej z Ormianami i Armenia, które odbywają się raz w miesiącu. Ponadto w miarę możliwości finansowych Towarzystwo organizuje ogólnopolskie zjazdy środowiska ormiańskiego (dotychczas odbyły się cztery zjazdy: w 1991, 1992, 1994 i 1998 roku). W razie potrzeby OTK podejmuje również inne działania, których celem jest wspieranie inicjatyw służących środowisku ormiańskiemu, pomoc potrzebującym, reprezentacja społeczności, oraz informowanie społeczeństwa polskiego o sprawach dotyczących Ormian.

OTK wydaje Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego (kwartalnik). W Biuletynie są publikowane relacje, wspomnienia, opinie, opracowania naukowe i inne utwory dowolnej formy, których tematyka jest związana z historią, kulturą i współczesnymi problemami Ormian i Armenii. Cały nakład kolejnych zeszytów jest rozsyłany do zainteresowanych za zwrotem kosztu druku i wysyłki.

Ormianie w Polsce
Najstarsze ślady obecności Ormian na obszarze Środkowej Europy sięgają XI w. Tradycja, żywa do dziś w niektórych ormiańskich rodzinach tłumaczy przybycie Ormian na te tereny emigracją spowodowaną zdobyciem przez Turków seldżuckich Ani w 1064 roku. Zachowane dokumenty historyczne świadczą jednak raczej o handlowym podłożu powstawania najstarszych kolonii ormiańskich nad Morzem Czarnym, a później w miastach Rusi. Owe kolonie musiały prosperować i przyciągać kolejnych przybyszów z Armenii, bowiem w połowie XIV w., kiedy król Kazimierz Wielki przyłączył do Polski Ruś Halicko-Włodzimierską, zamieszkiwała ją już znaczna liczba Ormian.

Począwszy od Kazimierza Wielkiego kolejni królowie polscy, Władysław Jagiełło, Zygmunt August, Jan III Sobieski, nadawali i potwierdzali przywileje dla Ormian, dzięki czemu mogli oni żyć w Polsce w dobrze zorganizowanych gminach rządzących się własnymi prawami. W owych czasach Ormianie zajmowali się przede wszystkim sprowadzaniem towarów wschodnich oraz rzemiosłem pozwalającym na miejscu wyrabiać bardzo poszukiwane wówczas w Polsce luksusowe towary wschodnie, jak np. kobierce, tkaniny orientalne, safian, kurdyban, oraz wyroby z nich, często bardzo kosztowne i o wysokim poziomie artystycznym. Ormianie bogacili się sami, ale i innym dawali okazję do wzbogacenia, bowiem zyskowny handel wschodni ożywiał gospodarkę miast, w których działali Ormianie. Owe miasta, w historii których Ormianie zapisali swą kartę to przede wszystkim Lwów i Kamieniec Podolski, ale też sporo innych od Bałty po Zamość, jak na przykład Tyśmienica, Brody, Brzeżany, Łysiec, Stanisławów czy Kuty. Na dobrą sytuację Ormian w Polsce składała się nie tylko koniunktura handlowa, ale również brak prześladowań na podłożu etnicznym i religijnym.

W XVIII w. Ormianie w Polsce musieli stopniowo zmienić ekonomiczne podstawy swojego bytu. Niekorzystne dla Polski procesy polityczne i gospodarcze sprawiły, że handel wschodni przeszedł do historii, a Ormianie przeobrazili się z kupców w właścicieli ziemskich, z czasem zasilając szeregi polskiej inteligencji. Było to możliwe dzięki postępującej polonizacji, która nabrała tempa po przyjęciu przez polskich Ormian unii kościelnej z Rzymem, co miało miejsce w 2-giej połowie XVII w. Po unifikacji religijnej przyszła kolej na polonizację kultury Ormian. Istotnym etapem tego procesu był zanik znajomości języka ormiańskiego na przełomie XIX i XX w. W okresie międzywojennym zniknęły praktycznie wszystkie różnice między polskimi Ormianami i Polakami. Ostatnim akordem procesu asymilacji było po II wojnie światowej rozproszenie kresowych społeczności ormiańskich wskutek przesiedleń po zmianie granic Polski. Przyczyny natury politycznej uniemożliwiały polskim Ormianom odtworzenie więzi społecznych aż do końca lat 70-tych.

Wskutek tych procesów dzisiaj większość polskich Ormian czuje się już Polakami ormiańskiego pochodzenia, ale wciąż okazują oni zainteresowanie ormiańskimi tradycjami, biorą udział w działalności kilku ormiańskich organizacji społeczno-kulturalnych, uczestniczą w życiu jedynej w Polsce parafii ormiańsko-katolickiej w Gliwicach i życzliwie odnoszą się do Ormian licznie przybywających do Polski po rozpadzie Związku Radzieckiego. Ilość Ormian przyjezdnych jest dosyć zmienna. Właśnie w porównaniu z dzisiejszymi imigrantami, którzy szukają w Polsce ucieczki przed katastrofalnym obniżeniem poziomu życia w niepodległej obecnie Armenii, widać że wieki pobytu w Polsce oddaliły polskich Ormian od ich dawnej Ojczyzny. Mimo to kontakty obu grup są ożywione i dobrze rokują na przyszłość. Część polskich Ormian niewątpliwie ma obecnie okazję by odkryć na nowo swe korzenie, a jednocześnie społeczność ormiańska w Polsce będzie zasilona przez tą część przybyszów, którzy zwiążą na dłużej swoje losy z Polską.

Ormianie polscy dawno oderwali się od wszystkich ormiańskich procesów. Jesteśmy dzisiaj bardzo wdzięczni, że z powrotem zaczyna się proces powracania do swoich korzeni. Borykamy się z wieloma problemami i trudnościami, które mogą być rozwiązane przy współpracy z rządem Armenii i organizacjami całej diaspory. Mamy nadzieję, że nasza obecność tutaj wzbudzi zainteresowanie ormiańskich organizacji, jedną z najstarszych koloni ormiańskich Europy.

Dziękuję za uwagę

Prawa autorskie zastrzezone.
Ostatni raz modyfikowana 25.01.2000