Stefan Śliwiński
Od samego początku okupacji władze niemieckie zakładały w swoich dalekosiężnych planach doszczętne biologiczne wyniszczenie narodu polskiego. W pierwszym rzędzie przyjęły taktykę systematycznego niszczenia inteligencji polskiej. Na terenach włączonych do Rzeszy zlikwidowano całkowicie polskie szkolnictwo. Jedynie w tzw. Generalnej Guberni pozostawiono szkoły powszechne i kilka szkół zawodowych.
Zamiary okupanta dobitnie wyraził gestapowiec Bruno Müller w czasie tzw. "Sonderaktion Krakau" 6 listopada 1939 r. - zwracając się do naukowców krakowskich uczelni oświadczył butnie: "Polakom nauka nie jest potrzebna w stopniu wyższym od podstawowego". Zebranych 183 profesorów i młodszych pracowników naukowych aresztowano i wywieziono do obozu koncentracyjnego. Podobne akcje lub indywidualne aresztowania wśród inteligencji miały miejsce na terenie całej Polski.
Polacy świadomi, że bez inteligencji nie może istnieć żaden naród, zrozumieli zagrożenie. Już w październiku 1939 r. utworzono Tajną Organizację Nauczycielską (TON)1 na bazie przedwojennego Związku Nauczycielstwa Polskiego. Miała ona na celu prowadzenie akcji wydawniczej dla potrzeb nauczania, organizowanie kształcenia młodzieży polskiej dla Wolnej Polski oraz pomoc ofiarom terroru hitlerowskiego w środowisku nauczycielskim. Mimo zagrożenia surowymi represjami, na terenie całego kraju spontanicznie przystąpiono do tajnego nauczania na tzw. "kompletach", gdzie nauczyciele, a czasami i studenci prowadzili zajęcia z zakresu szkoły średniej (na terenach wcielonych do Rzeszy także szkoły powszechnej). Z ramienia TON przeprowadzano inspekcje i organizowano egzaminy - do maturalnych włącznie2.
W Krakowie istniały również tajne uczelnie wyższego stopnia. Zarówno profesorowie i nauczyciele, którzy ocaleli z niemieckich pogromów, jak i ci, którzy wskutek interwencji władz uczelni całego świata zostali zwolnieni z obozów zagłady, podjęli odważnie trud organizowania konspiracyjnego szkolnictwa wyższego. Znana jest dość szeroko działalność podziemnego Uniwersytetu Jagiellońskiego3. Także i Akademia Górnicza nie pozostawała w tyle. W wyniku starań rektora AG - profesora Walerego Goetla, wiosną 1940 r. utworzono Państwową Szkołę Techniczną Górniczo-Hutniczo-Mierniczą (Staatliche Fachschule fur Berg-, Hutten- und Vermessungswesen) na Krzemionkach, która stała się bazą kształcenia inżynierów, przyszłych kadr przemysłu polskiego4.
Wykładowcami PSTGHM byli profesorowie i asystenci AG: Saryusz Zygmunt Bielski, Andrzej Bolewski, Witold Budryk, Edmund Chromiński, Stefan Czarnocki, Mikołaj Czyżewski, Roman Dawidowski, Otmar Gedliczka, Mieczysław Jeżewski, Stanisław Jaskólski, Tadeusz Kochmański, Zygmunt Kowalczyk, Aleksander Krupkowski, Adam Ludkiewicz, Władysław Łoskiewicz, Eugeniusz Mazanek, Marian Mięsowicz, Izydor Stella-Sawicki, Antoni Skłodkowski, Wilhelm Staronka, Jan Studniarski, Jerzy Takliński (junior), Feliks Zalewski oraz przedwojenni pracownicy UJ: Roman Dybowski, Adam Kleczkowski i Zygmunt Zawirski. Kadrę nauczającą uzupełniali: Aleksander Czechowicz, Henryk Dudek, Józef Figna, Michał Odlanicki-Poczobutt, Jacyna Onyszkiewicz (lekarz) i Bolesław Rosiński (ksiądz)5.
W swoim wystąpieniu jubileuszowym w Auli AGH, które miało miejsce w roku bieżącym, profesor Adam Trembecki wymienia nazwiska wykładowców z zakresu budownictwa i architektury, u których pobierał tajne nauki: I. Stella-Sawicki, S. Piwowarczyk, Ślęzak, S. Strojek, Wł. Burzyński (senior).
Ze Szkołą Techniczną ściśle współpracowały dwie instytucje: Biblioteka Państwowa (Staatsbibliothek); zlokalizowana w gmachu Biblioteki Jagiellońskiej i utworzony w czerwcu 1940 r. Państwowy Zakład Badania Materiałów (Staatliche Technische Priifanstalt), zlokalizowany w tym samym gmachu, co PSTGHM.
Pracownicy Staatsbibliothek: dr Jan Baumgart i Zofia Grüner (Bibl. Jag.) oraz Anna Langie (Bibl. AG), umożliwiali korzystanie z ocalałych resztek zbiorów AG. Pracownicy instytutu Oddziału "Materiały Budowlane", kierowanego przez dr. A. Bolewskiego, tacy jak: dr Lucjan Czerski, inż. Michał Dubowicki, dr Aleksander Kotliński, inż. Józef Janiszewski, Stanisław Wojtów - mechanik, oraz laboranci - Józef Bobula i Adam Bochenek, służyli pomocą w przygotowaniu pomocy naukowych, powielaniu skryptów, a także produkowali materiały na potrzeby dywersji (zapalniki do ładunków wybuchowych, a nawet iglice do pistoletów) lub prowadzili nasłuch radiowy (obok wymienionych, w instytucie pracowali: R. Andrzejewski, R. Dawidowski, H. Gruszczyk, D. Korol, E. Panow, T. Pawlik, A. Trembecki i in., których nie sposób wymienić w krótkim artykule; vide: Bolewski "Trudne lata" - notka4).
Z brakiem podręczników i pomocy naukowych, niezbędnych w kształceniu studentów, radzono sobie w trojaki sposób6:
Powielanie materiałów szkoleniowych (skryptów) odbywało się drogą przepisywania na maszynie (metoda mało wydajna), techniką hektograficzną (do 100 odbitek) lub poprzez wykorzystanie powielaczy mechanicznych, ówcześnie dość rozpowszechnionych. Rysunki ilustrujące takie skrypty reprodukowano na papierze światłoczułym (ozalidzie).
Tego rodzaju opracowania wydawano albo bez daty wydania i określenia instytucji wydawniczej, lub antydatując czas wydania na okres przedwojenny, co pozwalało ukryć przed okupantem działalność wydawniczą. Rozprowadzanie wydawnictw mogło się już odbywać legalnie poprzez antykwariat.
W ten sposób w PSTGHM opracowano minimum 30 skryptów7, z których wiele przetrwało i służyło studentom jeszcze w początkowym okresie po wojnie. Wiele też po poprawieniu i uzupełnieniu zostało wydanych w druku przez ich autorów po uruchomieniu polskiego szkolnictwa wyższego w 1945 r.
W toku tajnego nauczania przeprowadzono 278 egzaminów kursowych i 6 przewodów dyplomowych inżynierskich oraz jeden doktorski8.
Wg danych A. Bolewskiego i innych, PTSGHM ukończyło łącznie czterystu studentów. W ich liczbie znalazło się 41 osób, które naukę rozpoczęły w czasie okupacji, a ukończyły dopiero po wojnie. Autorowi niniejszego artykułu znanych jest wielu absolwentów, jak np. Adam Trembecki, Józef Sztelak, Zbyszko Zima i Zbigniew Werner. A. Trembecki wymienia również Huberta Gruszczyka, Witolda Ostrowskiego, Mariana Serka, Tadeusza Wiesera, Jana Kostrza, Jana Sokołowskiego, Karola Jahodę i innych z różnych specjalności.
Według A. Bolewskiego9 studentami konspiracyjnej AG byli m.in.: T. Wilczyński, T. Kantarek, A. Mikulski i Zygmunt Polak - pogłębiającymi, i tak już rozszerzone, podane nauki w Technicznej Szkole na Krzemionkach.
Warto nadmienić, że na bazie PSTGHM funkcjonował pluton 13. kompanii zgrupowania "Żelbet" Armii Krajowej. Odbywały się więc zajęcia wojskowo-szkoleniowe, a nawet ćwiczebne strzelania. W zakonspirowanej powielarni drukowano podziemną prasę i ulotki10.
Istnienie tak dobrze rozwiniętego tajnego nauczania młodzieży w Krakowie - ówczesnej siedzibie generalnego gubernatora, będącej pod szczególnym nadzorem gestapo, zapisać można jedynie na konto wysokiej dojrzałości politycznej krakowskiego społeczeństwa, jego patriotyzmu i odwagi. Dzięki temu młodzież zahartowana przeciwnościami okresu wojny uzyskała wiedzę i pasję niezbędną w odbudowie Kraju ze zniszczeń wojennych. Prawie wszyscy wykładowcy PSTGHM i pracownicy Zakładu Badań przystąpili po wojnie do pracy w odbudowanej po zniszczeniach wojennych Akademii Górniczej. Wielu wychowanków PSTGHM uzyskało szanse ukończenia Akademii w krótkim czasie po zakończeniu wojny. Wielu też stało się pracownikami AG (np. Hubert Gruszczyk - późniejszy profesor11) i wielu innych, jak: Adam Trembecki, Tadeusz Pawlik, Wiesław Zapałowicz, Tadeusz Wieser, Józef Sztelak, osiągnęło wysokie stopnie naukowe w uczelniach lub PAN-ie, bądź ważne pozycje decyzyjne w przemyśle (C. Bonenberg).
Wyrazem niezłomnej woli kształcenia się może być uzyskanie tytułu inżyniera metalurga przez Wacława Leskiewicza, który jako oficer - jeniec wojenny, uzyskał ten tytuł w obozie oficerskim, tzw. oflagu, a pracę magisterską obronił na AG już w styczniu 1945 r.
Chlubą Polaków tamtych okupacyjno-wojennych czasów jest to, że naród potrafił się zjednoczyć w potrzebie, dążeniu do wiedzy na wielu kierunkach i frontach, cywilnych i wojskowych - na jeden zew: "Wszystko zwycięstwu Polski".
Literatura